• برابر با : 22 - ربيع ثاني - 1443
  • برابر با : Saturday - 27 November - 2021
5

ماجرای یک نقاشی تاریخی از به توپ بسته شدن حرم

  • کد خبر : 658
  • 27 آبان 1400 - 0:27
ماجرای یک نقاشی تاریخی از به توپ بسته شدن حرم
حضــور نیروهــای روس در خراســان و واقعه به توپ بستن حــرم مطهـر امام هشتم(ع) در دهم ربیع الاخر سال 1330 قمری مطابق با دهم فروردین ماه سال 1291 شمسی، رویـداد بسـیار ناگـواری بـرای حـرم رضــوی و مــردم شــهر مشــهد بــود.
  • نــگاره‌ای در آرشــیو اســناد کتابخانه مرکـزی آسـتان قـدس موجـود اسـت کـه روایـت میـرزا طاهـر رضـوی، صنعتگـر و هنرمنـد آسـتان قـدس رضـوی از ایـن رویـداد را نشـان می‌دهـد. ایـن اثـر کـه در بحبوحه این واقعـه خلـق شـده، گزارشـی خلاقانه اسـت از پـرده آخـر حمله روس بـه حـرم مطهـر.

    در ادامه برش‌هایی از گفت‌وگوی خبرگزاری هیئت یار با بهزاد نعمتی، کارشناس ارشد ایران‌شناسی و پژوهشگر گروه فرهنگ و سیره رضوی در بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی که مقاله‌ای در این زمینه نگاشته است، به مناسبت سالروز این واقعه تاریخی را می‌خوانید.

    درآمد بحث
    در آرشـیو مدیریـت اسـناد و مطبوعـات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آسـتان قـدس رضوی تصویـری بـه شـمارەه 816 وجـود دارد کـه واقعه به توپ بستن حرم مطهرامام رضا(ع) در سال 1330 قمری برابر با 1291 شمسی را روایت می‌کند.

    این سند یک تصویر چاپ سـنگی در ابعـاد 8/33 در 43 سانتی‌متر اســت کــه بــر روی صفحه‌ای مقوایــی چســبانده شده. شــوربختانه تصویــر کامــل نیســت و در قســمت چــپ بالایی آن پارگـی بـوده کـه هنـگام نصـب بـه صفحه زمینـه، آن را بـا کاغـذ مرمت کرده‏اند. در پشت صفحـه، مهر مرکـز اســناد و شماره ســند دیــده می‏شــود. ایــن تصویــر از جهــات مختلــف تاریخــی و هنـری اثـری مهـم اسـت کـه در بحبوحه یـک رویـداد خـاص و بـا رویکـرد و شـیوه‏ای جالـب ترسـیم و منتشـر شـده اسـت.

    تصویرگــر اثــر، میــرزا طاهــر بــن عبدالجــواد مشــرف رضــوی، معروف به «طاهر رضوی» و ملقب به«مصنع التولیه» هنرمنــد و صنعتگــر مشــهدی دوره قاجــار و پهلـوی اول اسـت کـه در هنـگام به توپ بستن حـرم، خـود در شـمار خدمه آسـتان قـدس بـوده. او از خانـدان خازنـی سـادات ناظریه رضــوی مشــهد اســت. و دو بـرادر دیگرش در آسـتان قـدس شـاغل بودنـد و هـر سـه نفر بـه حسـن خـط و ربـط شـهرت داشــتند.
    میــرزا طاهــر نقــاش هــم بــود و از وی سیاه‏مشــق‏ها، طراحی‏هــا و نقاشـی‏هایی باقی‌مانده کـه از ذوق و سـلیقه هنـری‏اش در ایـن زمینــه حکایت می‏کند.
    معروف‌ترین نقاشـی وی، نـگاره توپ‏بنـدی حـرم مطهر اسـت. ابیاتی هم که بر حاشــیه سمت راست تصویر این سند نوشته شده، از اوست:
    یا صاحب الزمان(عج) نظری سوی طوس کن
    ما را خلاص از ستم و ظلم روس کن
    ای شهریار حرمت جدّت به باد رفت
    ظلم و جفای زاده هارون زیاد رفت
    میرزا طاهر مصنع رضوی این نقشه را بر اساس مشاهدات خود ترسیم کرده است که به صورت دقیق محل نگهداری اسیران و استقرار نیروهای روسی و همچنین توپ‌ها در پشت‌بام حرم مطهر امام هشتم(ع) در آن مشخص شده است. اشــاره به وجود نهر آب در وسط صحن انقلاب اسلامی (صحن سقاخانه یا صحن عتیق سابق)، اشــاره به نوع پوشــش زن‌ها و مردهای مشهدی و نوع پوشــش قوای روس، اشاره به هتک حرمت حرم مطهر و حضور ســگ و اسب و گاری در صحن، اشاره به شهادت اطفــال در پای ضریح مطهــر و… از نکات دیدنی در این نقاشی است.

    روس‌هــا میــرزا طاهــر را بعــد از ترســیم و انتشــار ایــن پــرده، شناسایی و دستگیر و این اثر را جمع‌آوری کردند. تابلــوی توپ‏بنــدی تلاشی بــرای توصیــف این واقعــه و خبررسانی درباره آن با زبان هنر  است. او بـا ترسـیم ایـن تابلـو  و چـاپ و نشـر سـریع آن، تلاش کرد از نقاشـی به‌عنوان ابـزار هنـری و از صنعـت چـاپ کـه به‌تازگی رواج یافتـه بـود، بـرای خبررسـانی و تبلیــغ علیــه اشــغالگران روس اســتفاده کنــد.

    خالــق اثــر یــک نقــاش حرفــه‏ای یــا اکسپرســیون نبــوده بنابرایــن همه عناصــر در خدمـت اثـر قـرار نداشـته و هـدف اصلـی، روایتـی تأثیرگـذار از واقعـه بـوده اسـت. گرچه ایـن اثـر از نظـر کیفیـت هنـری در شـمار آثـار برجسـته‏ نیسـت و آفریننـده آن بیشـتر خوشـنویس و صنعتگر بـوده، تـا نقـاش؛  اما وی روایتگـر و  ناظـری هنرمنـد بـر برگـی مهـم و دردنــاک از سرگذشــت حــرم مطهــر و مشــهد اســت کــه روایتــی ویـژه از آن، بـه دسـت مـردم روزگار خـود و آیندگان داد.

    واقعه توپ بندی حرم مطهر
    واقعه مشهور بــه توپ‏بنــدی، یکــی از فجایــع دردنــاک حــرم مطهــر رضــوی اســت. واقعــه‏ای کــه در پــی قــرارداد معــروف بــه 1907 میلادی( مطابق با 1286 شمسی) و حضــور قــوای نظامــی روســیه تــزاری در شــمال ایــران، از جملــه خراســان رخ داد. واحدهــای نظامـی روسـیه در چنـد مرحلـه وارد مشـهد شـدند کـه آخریـن آن ورود دسـته‏هایی بـا تـوپ خانـه و تجهیـزات کامـل در پایـان سـال 1291 شمسی بود کـه بـه بهانه حفـظ امنیـت اتبـاع خـود در شـهر عملــی شــد.

    رکن‏الدولــه والــی وقــت خراســان آن‌ها را پذیرفت و اسکان داد. ایــن هنگامــی بــود کــه محمدعلــی شــاه قاجار علیــه مشــروطه حرکتــی نافرجــام کــرده و  مخالفــان مشــروطیت در مشــهد در کشــمکش نســبی بــا انقلابیون بودنــد. ایــن عــده کــه پنهانــی از ســوی انگلیــس و به‌ویژه از ســوی روســیه حمایــت می‏شــدند، بــه ســرکردگی کســانی چــون ســید محمــد یــزدی معــروف بــه طالب‏الحــق، یوســف‏خان هراتــی، علی‏اکبــر نوقانــی و محمد قوش آبــادی، ارگ و ســپس حــرم مطهــر را پایــگاه اغتشاشــات خـود سـاخته، بـا گـردآوری نیـرو و سلاح، در کار شـهر اخلال و ناامنی می‌کردند. در نتیجه تحریک افراد، بـه تدریـج عـده‏ای مـردم سـاده‌ بـا برخـی فرصت‏طلبـان مسـلح در حـرم مطهـر جمـع شـدند. دسـته‏ای بـه رهبـری طالب‏الحـق و علی‏اکبـر نوقانـی مسـجد جامـع گوهرشـاد و صحــن عتیــق را در اختیــار گرفتنــد و  دسته دیگــر بــه فرمــان یوسـف‏خان هراتـی، صحـن نـو(صحن آزادی کنونی) را متصرف شدند. تفنگدارانی هم میان مسجد جامع و اطراف بست بالا خیابان و پایین خیابان و بازار بزرگ متفرق شدند و به ناامنی افزودنـد. بــه ایــن ترتیــب امنیــت شــهر از میــان رفــت و روسـیه بـه ایـن بهانـه نیروهایـش را در شـهر پراکنـد. سـپس بـا افزایـش درگیری‏هـا، والـی خراسـان تحـت فشـار روس‏هـا اسـتعفا داد و قشــون روس، امنیــت شــهر را در دســت گرفــت و نظمیه را کاملاً خلع سلاح کرد.

    در نهایــت ضرب‏العجــل چهــل و هشت ساعته روس به گروه مستقر در حرم تمام شد و تلاش عده‌ای از جمله مرتضی قلی خان طباطبایی متولـی باشـی آسـتانه در پایـان دادن بـه غائلـه فایــده نکــرد. بنابراین در نهم فروردین ماه سال1291 شمسی، برابر با دهم ماه ربیع الاخر سال1330 قمری، دو ساعت و نیم مانده به غروب، روس‌ها از مواضـع خـود بمبـاران حـرم مطهـر را آغـاز کردنـد کـه تـا نیـم سـاعت از شـب رفتـه، ادامـه یافـت. سـپس بـا تصـرف صحـن کهنه و مسـجد گوهرشـاد، وارد روضه منـوره شـدند و به کشتار مردم و زائران پرداختند تـا اینکـه بـه واسطه فریادهای امان‏خواهی مردم، شلیک را متوقـف کردند.

    بعد از این جنایت، صحن کهنه را محل گردآوری اســیران قــرار داده، دســتور جمــع‏آوری کشته‏شــدگان را دادنــد. روز بعــد اسـیران را آزاد کـرده و اعلانی در شـهر منتشـر سـاختند مبنـی بـر اینکـه هـدف قــوای روس، سـرکوبی متجاسـرین و برقراری امنیت بوده است.

    در دوازدهـم ربیع‏الاخر اجـازه دفـن کشـتگان صـادرشد. از سـران شورشـیان تنهـا طالب‏الحـق دسـتگیر شـد و باقی متواری شدند. حرم مطهر تا چهار روز در تصــرف قشــون روس بـود. روز چهـارم متولـی را حاضـر کـرده و از وی دست خط گرفتند که چیزی از اسـباب حرم کاسـته نشـده و مقصود، از بین بردن مفسدین بوده است.

    در ایــن حملــه، کــه منابــع آن را «فتنه الکبری»، «آشوب آخرالزمان» و «عاشورای ثانی» خوانده اند، خسـارات زیـادی بـه اماکـن متبرکـه، به‏ ویـژه گنبـد مطهـر و مسـجد جامـع گوهرشـاد وارد آمد. برخـی اشـیای نفیـس و کتـب کتابخانه آسـتان قـدس مفقود شد. تعــداد کشــتگان را تــا هشــتصد تــن نیــز ذکــر کرده اند، امــا قــول درســت در ایــن بــاره شــصت تــا هفتــاد تن است.

    میانگین امتیازات ۵ از ۵
    از مجموع ۱ رای
    لینک کوتاه : https://heyatyarnews.ir/?p=658

    ثبت دیدگاه

    مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : 0
    قوانین ارسال دیدگاه
    • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
    • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
    • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.